[:el]
Η ανασκαφή στον χώρο του «Κάστρου» ξεκίνησε το έτος 1999 με στόχο τη διερεύνηση των λειτουργιών και της χρονολόγησης του χώρου καθώς και την δυνατότητα δημιουργίας ενός επισκέψιμου αρχαιολογικού χώρου που θα συνέβαλε στην ανάπτυξη του λησμονημένου νησιού. Με την παρουσία σχετικά μεγάλης ομάδας ανασκαφής, κυρίως νέων φοιτητών αλλά και άλλων εθελοντών, τουλάχιστον για την περίοδο των μερικών εβδομάδων των εργασιών διαπιστώσαμε ότι η προσφορά μας στο νησί άρχισε να φέρνει μικρά αποτελέσματα αφού κάθε καλοκαίρι υπήρχαν επισκέπτες που έρχονταν ειδικά για την επίσκεψη των αρχαίων και της ανασκαφικής διαδικασίας.
Παρακάτω παρουσιάζονται οι τομείς του αρχαιολογικού χώρου που έχουν ερευνηθεί έως τώρα. Κάθε χρόνο θα συμπληρώνονται τα αντίστοιχα τμήματα με τα ευρήματα και τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την έρευνα.
Α. ΙΕΡΟ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΛΙΑ ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΥ
Στις εκβολές του ρέματος του Ξηροποτάμου, στον ομώνυμο κολπίσκο στα βόρεια του νησιού, λειτουργούσε, από το δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ. ένα παραλιμένιο ιερό του Απόλλωνος και της Αρτέμιδος (ΕΙΚ.14).
Τα αρχαία χρόνια η θάλασσα εισχωρούσε πολύ βαθύτερα εντός του κόλπου δημιουργώντας ένα προστατευμένο από τους ισχυρούς βόρειους ανέμους, «κρυφό» λιμάνι. Με τον ισχυρό σεισμό του 365 μ.Χ. το νησί «ανυψώθηκε» κατά 2,80m μετατοπίζοντας την ακτογραμμή στη σημερινή της θέση.
Το ιερό βρίσκεται στην αριστερή, νοτιοδυτική, όχθη του Ξηροποτάμου (ΕΙΚ.15) και ο περίβολός του, στο τμήμα που εφάπτεται του ρέματος-«λιμανιού», είναι κατασκευασμένος με πολύ μεγάλους ογκόλιθους για να αντέχει στην πίεση των υδάτων (ΕΙΚ.16).
Έχει αποκαλυφθεί το θεμέλιο του ναού, που είχε τη συνηθισμένη, στην Κρήτη, μορφή «οίκου» χωρίς περιστύλιο, και ο βωμός. Ο προσανατολισμός του ναού είναι βορειοανατολικός με τον άξονα προς την ευθεία της Δήλου.
Το πρώτο εύρημα από την περιοχή του ιερού, που οδήγησε στην ταύτιση της λατρείας, αποκαλύφθηκε το 1888. Πρόκειται για ένα άγαλμα του Απόλλωνος που χρονολογείται στον 2o αι. π.Χ. (ΕΙΚ.17). Λίγο αργότερα εντοπίστηκε η βάση ενός αγάλματος με επιγραφή που χρονολογείται στο τρίτο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ. (ΕΙΚ.18):
Άριστομένης Άριστομήδους
Θετταλός ἐκ Φερῶν
Νίκων Κηφισοδώρου Ἀθηναίος
Ἀπόλλωνι Αἰγιλεὶ ἀνέθεσαν
Ανάμεσα στα άλλα αφιερωματικά ευρήματα ξεχωρίζουν πολλές αιχμές από βέλη – ο Απόλλων είναι γνωστό ότι θεωρείται πως δίδαξε την τέχνη της τοξοβολίας στους Κρήτες –, νομίσματα με παραστάσεις είτε του Απόλλωνος ή της Αρτέμιδος είτε των συμβόλων τους, αλλά και κοσμήματα (ΕΙΚ.19)(ΕΙΚ.20)(ΕΙΚ.21).
Β. ΤΕΙΧΙΣΜΕΝΗ ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ & ΑΚΡΟΠΟΛΗ
Πάνω από τον ορμίσκο του Ξηροποτάμου δεσπόζει τειχισμένη πόλη, Ελληνιστικών χρόνων, έκτασης 200 περίπου στρεμμάτων. Ήταν κτισμένη στη δυτική πλαγιά της χερσονήσου του «Κάστρου» (ΕΙΚ.4)
(ΕΙΚ.22).
Το τείχος της κάλυπτε όλη την δυτική πλαγιά της χερσονήσου, από την βραχώδη παραλία στα δυτικά και βόρεια έως την κορυφογραμμή προς τα ανατολικά (ΕΙΚ.23). Στο υψηλότερο σημείο, μια δεύτερη γραμμή οχύρωσης περιόριζε το διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο της πόλης, την «Ακρόπολη».
Το οχυρωματικό τείχος της πόλης είναι ορατό σχεδόν σε όλο του το μήκος και ήταν κατασκευασμένο με διαφορετικούς τρόπους που καθορίζονταν από το τοπικό υλικό. Από το τείχος εξέχουν, σε όλο του το μήκος, ορθογώνιοι οχυρωματικοί πύργοι (ΕΙΚ.24)(ΕΙΚ.25).
Στο βόρειο τμήμα του οχυρού είχε αφεθεί ένα σημαντικό τμήμα χωρίς οικίες ή άλλες κατασκευές, όπως συμβαίνει σε τόπους που δέχονται συχνά επιθέσεις, και «φιλοξενούν» είτε τους κατοίκους που καταφεύγουν εκεί για προστασία είτε στράτευμα που έρχεται για ενίσχυση της άμυνας (ΕΙΚ.26).
Εκτός από το βόρειο τμήμα το οποίο προορίζονταν για τη φιλοξενία συμμαχικού στρατεύματος, όλος ο οχυρωμένος χώρος συμπεριλάμβανε οικίες που έχουν καλυφθεί από τα νεότερα αναλήμματα καλλιέργειας. Στο δυτικό τμήμα της πόλης, το οποίο είναι επίπεδο και βραχώδες, σώζονται θεμέλια οικιών (ΕΙΚ.27)(ΕΙΚ.28), πολλές από τις οποίες έχουν κατασκευαστεί σε άμεση επαφή με το δυτικό τμήμα του τείχους.
Γ. ΙΕΡΟ «ΚΟΡΥΦΗΣ» ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ
Στο ψηλότερο σημείο της Ακρόπολης διαπιστώθηκε με την ανασκαφή η ύπαρξη ενός Ιερού το οποίο από τα κινητά ευρήματα φαίνεται πως λειτουργούσε και ως «μαντείο». Το ιερό εκτείνεται σχεδόν σε όλη την επιφάνεια τριών αναλημμάτων που διαμορφώνονται ανατολικά, νότια και δυτικά της κορυφής και συνδέονταν μεταξύ τους με διάδρομο (ΕΙΚ.28α)(ΕΙΚ.28β) και κτιστή κλίμακα (ΕΙΚ.28γ)(ΕΙΚ.28δ). Το τείχος του, ψηλότερου, ανατολικού αναλήμματος λειτουργεί και ως αμυντικός πύργος (ΕΙΚ.28ε) και ο κύριος λειτουργικός ρόλος του αναλήμματος εντός του ιερού ήταν η συλλογή νερού από τις στέγες για τις ανάγκες της δεξαμενής-μπανιέρας καθαρμού (EIK.28ζ)(ΕΙΚ.28η). Στην κορυφή του ιερού που συμπίπτει με την κορυφή του λόφου μια λαξευμένη κλίμακα οδηγούσε στον βωμό (ΕΙΚ.28θ).
Δ. ΝΕΩΣΟΙΚΟΣ
Ένα από τα σημαντικότερα μνημειακά κατασκευάσματα της πόλης είναι ο νεώσοικος που βρίσκεται στο βόρειο τέρμα του δυτικού, παραθαλάσσιου τείχους. Έχει εξ ολοκλήρου λαξευτεί στο φυσικό βράχο, σε μήκος περίπου 30m και είναι ορατός σήμερα ολόκληρος πάνω από το επίπεδο της θάλασσας λόγω της ανύψωσης του νησιού το 365 μ.Χ. (ΕΙΚ.29). Είναι ορατά και τα τμήματα του, τα οποία είχαν στην αρχαιότητα λαξευτεί κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.
Σώζονται επίσης στο «δάπεδό» του τα λαξεύματα που αποτελούσαν υποδοχές των στηριγμάτων του ξύλινου ικριώματος υποδοχής του πλοίου και το αυλάκι που δεχόταν την ισχυρή πύλη του νεώσοικου προς τη θάλασσα (ΕΙΚ.30), ενώ στα τοιχώματα του βράχου είχαν λαξευτεί κόγχες για προσφορές των ναυτικών.
Ε. Η «ΦΥΛΑΚΗ» ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΤΟΜΕΙΟ
Η λεγόμενη «Φυλακή», ένα άλλο μνημείο που σώζεται, βρίσκεται σε μικρή σχετικά απόσταση από τον νεώσοικο στο μέσο του μεγάλου λατομείου πωρόλιθου (ΕΙΚ.31). Πρόκειται για έναν υπόσκαφο ορθογώνιο χώρο με άξονα προσανατολισμού Β—Ν και με δυο μικρούς πλευρικούς θαλάμους ο οποίος λειτουργούσε ως ιερό «χθόνιας» θεότητας της οποίας το όνομα δεν έχει σωθεί (ΕΙΚ.32).
Ζ. ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ
Το νεκροταφείο της αρχαίας πόλης βρίσκεται στα νότιο-ανατολικά, εκτός της οχύρωσης, σε μια περιοχή του νησιού που ονομάζεται σήμερα «Μνήματα». Μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί 21 τάφοι και μπορούν να καταταχθούν σε 3 τύπους: α) τάφοι λαξευτοί σε σπηλαιώματα (ΕΙΚ.32), β) τάφοι κιβωτιόσχημοι λαξευτοί επίσης στο φυσικό βράχο (ΕΙΚ.33) και γ) μικροί τεάγωνοι λάκκοι λαξευτοί στον βράχο (ΕΙΚ.34). Οι περισσότεροι από αυτούς έχουν συληθεί από την αρχαιότητα. Οι υπόλοιποι απέδωσαν πλήθος ταφικών ευρημάτων, τυπικών της ελληνιστικής περιόδου (από τον ύστερο 4ο αι. π.Χ. έως τις αρχές του 1ου αι. π.Χ.) (ΕΙΚ.35) (ΕΙΚ.36).
[:en]
A. THE SANCTUARY OF APOLLO AND ARTEMIS
At the mouth of the Xeropotamos stream, on the homonymous creek on the northern side of the island, functioned, from the second half of the 4th century BC, a by the harbor sanctuary dedicated to Apollo and Artemis (FIG.14).
In ancient times, the sea penetrated deeper into the creek, creating thus a “hidden” harbor protected from the strong northern winds. With the strong earthquake of 365 AD, the island was uplifted c. 2,80m, shifting thus the shoreline in its current position.
The sanctuary is located on the left southwestern bank of Xeropotamos (FIG.15) and its peribolos (precinct), where it is joined with the stream-“harbour”, is constructed of very large stone blocks in order to withstand the pressure of the water (FIG.16).
The foundation of the temple has been uncovered and it had, similarly to Crete, the shape of an oikos, without colonnade. The foundation of the altar of the temple has also been uncovered. The orientation of the temple is towards the northeast and its axis is towards the island of Delos.
The first find from the area of the sanctuary that also led to the identification with the worshipped gods was uncovered in 1888. It is a statue of Apollo dated to the 2nd century BC (FIG.17)
. Shortly after, the base of a statue was uncovered with the inscription that is dated to the third quarter of the 4th century BC (FIG.18):
Aristomenes son of Aristomedes
Thessalian from Pherae
Nikon, son of Kefisodoros Athenian
dedicated to Apollo of Aegilia
Among the rest votive finds there are many arrow heads – Apollo taught the Cretans the archery art-, coins with representations of either Apollo or Artemis and their symbols, and also large number of jewelry (FIG.19)(FIG.20)(FIG.21).
Β. THE FORTIFIED ANCIENT CITY AND THE ACROPOLIS
Above the small cove of Xeropotamos stands the fortified city of the Hellenistic period that covers an area of 200 acres. It was build on the western slope of the peninsular of “Kastro” (FIG.4)
(ΕΙΚ.22).
TThe fortification walls cover the whole western slope, from the rocky seashore in the west and north to the ridge in the east (FIG.23).On the highest top, a second fortification line limited the administrative and religious center of the city, the “Acropolis”.
The fortification walls of the city are visible almost along the whole length and they were constructed of different ways, according to the local material. From the fortification walls, along the whole length, protrude rectangular fortification towers (FIG.24)(FIG.25).
At the northern part of the fort a large area has been left without constructed houses or other constructions, as it happened usually in places that were very often attacked. In these open areas they “hosted” either their inhabitants in case of emergency, who fled there for protection, or troops that were coming to strengthen the defense (FIG.26).
Apart from the northern part that was destined for the accommodation of the allied troops, the rest of the fortified area included houses that are now covered by modern agricultural terraces. In the western part, which is flat and rocky, foundations of houses are preserve (FIG.27)(FIG.28), many of which are constructed in direct contact with the western part of the walls.
C. SHIPSHED
One of the most important monumental constructions of the city is the shipshed located at the northern end of the western seaside fortification walls. It has totally been cut in the natural rock, 30m long and visible today above the sea level due to the uplift of the island in 365 BC (FIG.29). Parts of the shipshed are visible today that in antiquity were cut in the rock and under the surface of the sea then.
On its “floor” are also preserved the cuttings that consisted sockets for the supports of the wooden scaffold that would accommodate the ship, and also the groove for the strong gate of the shipshed towards the sea (FIG.30).Niches are carved on the walls of the rock on the side of the shipshed for the offerings of the sailors.
D. THE “PRISON” AND THE QUARRY
The so-called “Prison”, by the locals, is a monument preserved and located in close distance from the shipshed and in the middle of the large limestone quarry (FIG.31).It is a rock cut, under the ground, rectangular area orientated N-S with two chambers on the sides, that functioned as a sanctuary dedicated to a chthonic deity, the name of which has not been preserved (FIG.32).
E. THE NECROPOLIS
The cemetery of the ancient city is located in the south-east, outside the fortified city, in an area that is called today “Mnemata” (the Graves). Until today 21 graves have been found and are separated into three categories: a) graves in caves (FIG.32), b) shaft graves cut on the natural rock (FIG.33) and c) small rectangular pits cut on the natural rock (FIG.34)
. Most of them were looted in antiquity. In the rest, large number of funerary finds have been uncovered, typical of the Hellenistic period (from the late 4th century BC until the beginning of the 1st century BC) (FIG.35)
(FIG.36).
[:]